حفاظت از اختراعات هوش مصنوعی تحت قوانین حق اختراع

حفاظت از اختراعات هوش مصنوعی (AI) تحت قوانین پتنت یکی از مباحث در حال توسعه  پرچالش در حقوق مالکیت فکری است. با توجه به رشد سریع فناوری‌های هوش مصنوعی، سوالات جدیدی در مورد قابل ثبت بودن اختراعات، نوع نوآوری‌ها، و چالش‌های قانونی توسط هوش‌مصنوعی به وجود آمده است. در مطلب زیر به برخی از جنبه‌های مهم این موضوع می‌پردازیم:

حق اختراع (پتنت) چیست و چه معیارهایی دارد؟

پتنت، یا حق اختراع، نوعی حمایت قانونی است که به مخترع این اجازه را می‌دهد که به مدت معین (معمولاً ۲۰ سال) از حق انحصاری تولید، استفاده یا فروش اختراع خود برخوردار شود. این امر به مخترع کمک می‌کند تا از تلاش‌ها و نوآوری‌های خود بهره‌برداری اقتصادی کند و در عین حال به تشویق نوآوری و پیشرفت‌های علمی کمک می‌کند.

شرایط عمومی ثبت پتنت برای حفاظت از اختراعات هوش مصنوعی

به طور‌کلی برای اینکه یک اختراع بتواند پتنت دریافت کند، باید سه شرط اصلی را داشته باشد:

1. جدید بودن (Novelty): اختراع باید جدید باشد و پیش از این در جایی دیگر فاش نشده باشد. به عبارت دیگر، هیچ‌کس قبلاً نباید از آن اختراع اطلاع داشته باشد.

2. غیرمشترک بودن (Non-obviousness): اختراع باید از نظر ذهنی غیرقابل پیش‌بینی یا غیرمشترک باشد. به این معنا که یک متخصص در آن حوزه نباید به سادگی به آن اختراع دست یابد.

3. کاربرد صنعتی (Industrial applicability): اختراع باید قابلیت استفاده صنعتی داشته باشد، یعنی باید بتوان آن را در تولید یا به کارگیری در صنعت یا تجارت به کار برد.

ثبت اختراعات در ایران

ثبت اختراعات در ایران بر اساس قانون مالکیت صنعتی مصوب 1403 انجام می‌شود. این قانون چارچوب قانونی لازم برای ثبت حقوق مالکیت صنعتی و حمایت از مخترعان را فراهم می‌آورد.

در ایران، قوانین مربوط به ثبت اختراعات، تحت قانون مالکیت صنعتی قرار دارد. بر اساس این قوانین:

مخترع: طبق ماده 23 این قانون، مخترع به شخصی اطلاق می‌شود که اختراع یا طرح صنعتی را طراحی و به ثبت رسانده است. در حال حاضر، قانون ایران به طور صریح مشخص نمی‌کند که آیا می‌توان هوش مصنوعی را به عنوان مخترع در نظر گرفت یا خیر؛ بنابراین این موضوع همچنان نیاز به بررسی دارد.

مالکیت: به طور کلی، مالکیت اختراعات به مخترع و یا اشخاص حقوقی (نظیر شرکت‌ها) که توسعه‌دهنده سیستم‌های هوش مصنوعی هستند، تعلق می‌گیرد.

مراحل ثبت اختراع در ایران

الف. تهیه مدارک

برای ثبت اختراع، مستندات زیر ضروری است:

• درخواست ثبت: شامل اطلاعات مربوط به مخترع و نوع اختراع.
• شرح اختراع: توضیح دقیق و جامع از عملکرد و ویژگی‌های اختراع.
• نقشه‌ها و طرح‌ها: در صورتی که اختراع مربوط به یک محصول باشد، باید نقشه‌ها یا طرح‌های دقیقی ارائه شود.
• مدارک هویتی: شامل کپی کارت ملی و شناسنامه مخترع.

ب. ارسال درخواست

مدارک آماده‌شده باید به سازمان مالکیت صنعتی (وابسته به وزارت صنعت، معدن و تجارت) ارسال شود. این درخواست معمولاً به صورت الکترونیکی و از طریق سامانه‌های آنلاین نیز قابل انجام است.

ج. بررسی و ارزیابی

سازمان مالکیت صنعتی درخواست‌های ثبت را بررسی می‌کند که شامل مراحل زیر است:

• بررسی ظاهری: صحت مدارک و اطلاعات ارائه‌شده.
• بررسی محتوایی: ارزیابی نوآوری و قابلیت ثبت اختراع.

د. صدور گواهی

در صورت تأیید، گواهی ثبت اختراع صادر می‌شود و اختراع به ثبت می‌رسد. اطلاعات مربوط به اختراع به‌صورت عمومی منتشر می‌شود.

اختراعات هوش مصنوعی

بررسی اینکه آیا اختراعات ساخته‌شده توسط الگوریتم‌ها و سیستم‌های هوش مصنوعی می‌توانند تحت حمایت پتنت قرار گیرند، موضوعی چالش‌برانگیز است و معمولاً به قوانین کشورها و تفاسیر نهادهای ثبت اختراعات بستگی دارد. در ادامه به این موضوع و همچنین مثالی از اختراعات معروفی که توسط هوش مصنوعی ایجاد شده‌اند، پرداخته می‌شود.

امکان ثبت پتنت برای اختراعات هوش مصنوعی

• قابل ثبت بودن اختراعات:

برای اینکه یک اختراع، حتی اگر توسط هوش مصنوعی تولید شده باشد، قابل پتنت باشد، باید معیارهای خاصی را رعایت کند: جدید بودن، غیرمشترک بودن و کاربرد صنعتی.

اگر الگوریتم یادگیری ماشینی یا سیستم هوش مصنوعی اختراعی ارائه دهد که دارای این ویژگی‌ها باشد، می‌توان آن را ثبت کرد. به عنوان مثال، اگر الگوریتمی نوآورانه برای شناسایی الگوها در داده‌ها ارائه شود که نتایج جدیدی به همراه داشته باشد، می‌تواند واجد شرایط ثبت باشد.

• مالکیت اختراع:

سوالات مهمی در مورد مالکیت ایجاد می‌شود: اگر یک اختراع به‌وسیله یک الگوریتم‌ هوش مصنوعی تولید شده باشد، آیا توسعه‌دهنده الگوریتم، کارفرما یا شرکت صاحب حقوق می‌شود؟

در برخی از کشورها، وضعیت‌های قانونی مشخصی در این زمینه وجود ندارد و این مسئله به مرور زمان در حال پیشرفت است.

در ایالات متحده، دفتر ثبت اختراعات و علائم تجاری (USPTO) به درخواست پتنت‌هایی که از هوش مصنوعی استفاده کرده‌اند، نگاه می‌کند و می‌گوید تنها درخواست‌دهنده (مخترع) می‌تواند مورد پذیرش قرار گیرد. لذا، اگر یک سیستم هوش مصنوعی اختراعی را ایجاد کند، سوالی در مورد اینکه آیا سیستم می‌تواند به عنوان مخترع در نظر گرفته شود، وجود دارد.

دادگاه‌های اتحادیه اروپا و دفتر ثبت اختراعات اروپا (EPO) هنوز درباره اینکه آیا می‌توان یک هوش مصنوعی را به عنوان مخترع رسمی در نظر گرفت، تصمیم قطعی نگرفته‌اند. با این حال، در حال حاضر بر اساس قوانین موجود، مخترع باید یک شخص واقعی باشد.

مانند اتحادیه اروپا، در انگلستان نیز وضعیت مشابهی وجود دارد. دادگاه عالی انگلستان در سال 2021 به درخواست پتنت DABUS پاسخ داد و گفت که تنها انسان‌ها می‌توانند به عنوان مخترع در نظر گرفته شوند.

استرالیا یکی از کشورهایی است که به طور رسمی در مورد اختراعات ایجاد شده توسط هوش مصنوعی اقداماتی انجام داده است. در سال 2021، دادگاه فدرال این کشور تصمیم گرفت که DABUS می‌تواند به عنوان مخترع شناخته شود. این تصمیم به چالش‌های حقوقی در مورد مالکیت اختراعات ایجاد شده توسط هوش مصنوعی کمک کرده و بحث‌های گسترده‌ای را به دنبال داشته است.

چین نیز در حال حاضر قوانین دقیقی در مورد اختراعات ایجاد شده توسط هوش مصنوعی ندارد، اما به شکل فزاینده‌ای در حال پذیرش و بررسی تکنولوژی‌های جدید است. در سال‌های اخیر، ثبت اختراعات مرتبط با هوش مصنوعی در چین افزایش یافته است و نیاز به بررسی و اصلاح قوانین احساس می‌شود.

تصمیم دادگاه استرالیا به ثبت اختراعات هوش مصنوعی

تصمیم دادگاه فدرال استرالیا به رسمیت شناختن DABUS (یک سامانه هوش مصنوعی طراحی‌شده توسط Jeffrey Thompson جفری تامپسون) به عنوان مخترع در سال 2021، نقطه عطفی در زمینه حقوق مالکیت فکری و اختراعات ایجاد شده توسط هوش مصنوعی بود. این تصمیم باعث شد که موضوعات زیادی در مورد مفهوم مالکیت و مسئولیت‌ها در صنعت پتنت به بحث گذاشته شود. بیایید نگاهی دقیق‌تر به این موضوع بیندازیم.

زمینه و ماهیت Dynamic Auto-Poietic Systems

DABUS (Dynamic Auto-Poietic Systems) یک مدل هوش مصنوعی است که توانایی تولید ایده‌ها و اختراعات را دارد. این سامانه قادر است به‌طور خودکار و بدون دخالت مستقیم انسان، ایده‌هایی جدید را تولید کند. DABUS دو اختراع را ایجاد کرده است:

یک سیستم پایدار برای تولید نور: این اختراع روش جدیدی برای انتشار نور است که به گونه‌ای طراحی شده که کارایی بهتری دارد.

یک سیستم برای مدیریت شرکت‌های خودکار: این اختراع به میزان بیشتری قابلیت مدیریت اطلاعات و داده‌ها را فراهم می‌آورد.

تصمیم دادگاه فدرال استرالیا

در سال 2021، دادگاه فدرال استرالیا به یک درخواست پتنت که به نام DABUS ثبت شده بود، رسیدگی کرد. دادگاه به این نتیجه رسید که:

DABUS می‌تواند به عنوان مخترع شناخته شود: به این معنی که نه تنها داوری پتانسیل اختراعات را به یک انسان (مخترع) محدود کرده است بلکه در مورد اختراعاتی که به‌وسیله یک سیستم هوش مصنوعی تولید شده‌اند، نظر مثبتی ارائه داده است.

اجازه‌ ثبت اختراعات از سوی هوش مصنوعی: این تصمیم به این معنا بود که اگرچه DABUS یک انسان نیست، اما توانسته است انطباق با تعاریف اختراعات را به دست آورد.

چالش‌ها و مشکلات موجود در حفاظت از اختراعات هوش مصنوعی

تعیین مسئولیت‌های حقوقی و ادعای مالکیت در اختراعات تولید شده توسط هوش مصنوعی یکی از چالش‌های مهم در حقوق مالکیت فکری است. در ادامه، به دشواری‌های عملی و مشکلاتی که ممکن است در این زمینه به‌وجود بیاید، اشاره می‌کنم.

چالش‌های عملی در تعیین مسئولیت‌های حقوقی و ادعای مالکیت

الف) تعیین مخترع

• عدم تطابق با تعریف سنتی مخترع: در بسیاری از کشورها، مخترع به‌عنوان یک فرد انسان تعریف شده است. بنابراین، اگر اختراعی توسط هوش مصنوعی تولید شود، تعیین اینکه چه کسی باید به عنوان مخترع شناخته شود (مدیر، برنامه‌نویس، یا کارفرما) چالش‌برانگیز است.
• تبعیت از قراردادهای پیشین: مالکیت اختراعات معمولاً تحت تأثیر قراردادهای استخدام و توافقات مالکیت فکری قرار می‌گیرد که می‌تواند منجر به اختلاف نظر درباره مالکیت شود.

ب) حقوق مالکیت

• تضاد منافع: ممکن است چندین طرف نسبت به یک اختراع ادعای حقوق داشته باشند (به عنوان مثال، سازنده، شرکت توسعه‌دهنده هوش مصنوعی و یا کاربر نهایی)، که این موضوع می‌تواند منجر به دعواهای حقوقی شود.
• سوءاستفاده و سوءتفاهم: تعیین حقوق مالکیت می‌تواند باعث سوءاستفاده از تکنولوژی‌های موجود شود و این خطر وجود دارد که افراد یا سازمان‌ها از هوش مصنوعی برای تولید اختراعات استفاده کنند و سپس اختلافاتی در مورد مالکیت به وجود آید.

مشکلاتی که ممکن است برای اختراعات هوش مصنوعی به وجود آید

الف) درخواست ثبت اختراع

• عدم وجود معیار مشخص: اداره ثبت اختراع نمی‌تواند به راحتی مشخص کند که آیا اختراعات تولید شده توسط هوش مصنوعی مبتنی بر معیارهای نوآوری، غیربدیهی و صنعتی هستند یا خیر.
• پیچیدگی ارزیابی: ارزیابی اختراعاتی که توسط سیستم‌های هوش مصنوعی تولید می‌شوند، می‌تواند بسیار پیچیده‌تر از ارزیابی اختراعات انسانی باشد، زیرا به درک عملکرد و فرآیندهای هوش مصنوعی نیاز دارد.

ب) لزوم شفافیت اختراعات هوش مصنوعی

• نبود شفافیت در فرآیندها: بسیاری از فناوری‌های هوش مصنوعی به دلیل پیچیدگی الگوریتم‌ها و مدل‌های یادگیری عمیق، درک‌پذیری کمی دارند. این می‌تواند موجب شود که ادارات پتنت نتوانند به‌طور واضح بفهمند که چگونه اختراعات تولید شده‌اند و آیا واقعاً نوآورانه هستند یا خیر.
• تشخیص ابتکار: تشخیص اینکه آیا یک اختراع واقعی و مبتکرانه است یا تنها تکرار یا ترکیب موجودات قبلی به‌وسیله یک سیستم هوش مصنوعی، چالش برانگیز است.

ج) قوانین و مقررات اختراعات هوش مصنوعی

• فقدان قانون‌گذاری مشخص: قوانین بسیاری از کشورها هنوز برای دستیابی به شرایط مالکیت و پتنت برای اختراعات تولید شده توسط هوش مصنوعی به‌روزرسانی نشده‌اند.
• تأثیر عدم قطعیت‌های قانونی: فقدان قوانین واضح می‌تواند منجر به عدم اعتماد توسعه‌دهندگان به سیستم‌های پتنت و تمایل به ثبت اختراعات تولیدی خود شود.

چالش‌های ذهنی شما درباره پتنت‌های هوش مصنوعی چیست؟ ما در لگاتک با تیمی مجرب و متخصص می‌توانیم به شما درباره چالش‌های اختراعات هوش مصنوعی کمک کنیم. با پر کردن فرم تماس با ما می توانید با ما ارتباط بگیرید.

سوالات متداول

1. آیا اختراعات هوش مصنوعی می‌توانند ثبت شوند؟

بله، اختراعات ایجاد شده توسط هوش مصنوعی می‌توانند ثبت شوند، اما شرایط و قوانین این ثبت بسته به کشور متفاوت است. در برخی از کشورها، سیستم‌های هوش مصنوعی به عنوان مخترع به رسمیت شناخته نمی‌شوند و تنها افراد حقیقی می‌توانند به عنوان مخترع ثبت شوند.

2. چه الزامات قانونی برای ثبت اختراعات هوش مصنوعی وجود دارد؟

الزامات اصلی شامل این موارد است:

-جدید بودن: اختراع باید جدید باشد و قبلاً وجود نداشته باشد.

– غیرمشترک بودن: اختراع نباید به سادگی از اختراعات قبلی قابل قیاس باشد.

-کاربرد صنعتی: اختراع باید دارای کاربرد عملی و صنعتی باشد.

3. کدام نهادها مسئول ثبت اختراعات هوش مصنوعی هستند؟

در هر کشور نهادهای مختلفی مسئول ثبت اختراعات هستند. به عنوان مثال، در ایالات متحده، دفتر ثبت اختراعات و علائم تجاری (USPTO) مسئولیت ثبت پتنت‌ها را بر عهده دارد و در اتحادیه اروپا، دفتر ثبت پتنت اروپا (EPO) این مسئولیت را دارد.

4. چالش‌های قانونی در ثبت اختراعات هوش مصنوعی چیست؟

چالش‌های اصلی شامل موارد زیر است:

• تعیین مالکیت اختراع: مشخص کردن اینکه چه کسی مالک حقوق اختراع است، اگر سیستم هوش مصنوعی آن را خلق کرده باشد.
• شناسایی مخترع: قوانین فعلی بسیاری از کشورها فقط افراد حقیقی را به عنوان مخترع می‌شناسند.
• تطابق با قوانین جاری: نیاز به اصلاح و بروزرسانی قوانین برای انطباق با پیشرفت‌های فناوری.

5. آیا شرکت‌ها می‌توانند حقوق اختراعات ایجاد شده توسط هوش مصنوعی را به دست آورند؟

بله، شرکت‌ها می‌توانند برای اختراعاتی که توسط سیستم‌های هوش مصنوعی خود ایجاد می‌شوند، درخواست ثبت پتنت کنند. اما باید بر اساس قوانین حقوق مالکیت معنوی و با توجه به قراردادهای مربوطه عمل کنند.

6. در آینده، چه تغییراتی ممکن است در قوانین ثبت اختراعات هوش مصنوعی ایجاد شود؟

با توجه به رشد سریع فناوری هوش مصنوعی، پیش‌بینی می‌شود که قوانین و مقررات مربوط به ثبت اختراعات در بسیاری از کشورها مورد بازنگری و اصلاح قرار گیرد تا شرایط بهتری برای شناسایی و محافظت از اختراعات ایجاد شده توسط سیستم‌های هوش مصنوعی فراهم شود.