چک یکی از ابزارهای پرکاربرد در معاملات مالی و از جمله مهمترین اسناد تجاری است که نقش مهمی را در معاملات روزانه تجار و کسب و کارها، نظام پرداخت کشور و تسویه دیون ایفاء میکند. با صدور قانون جدید چک در سالهای اخیر، این قوانین و مقررات دستخوش تغییرات مهمی شده است. راهاندازی سامانههایی نظیر سامانه صیاد، در راستای افزایش شفافیت، کاهش ریسک صدور چکهای بلامحل و تقویت اعتبار این ابزار پرداخت صورت گرفتهاند. بر اساس ماده یک قانون صدور چک، انواع چک عبارتاند از:
چک عادی، چک تأیید شده، چک تضمین شده و چک مسافرتی. اما در رویه فعلی نظام بانکی، چهار نوع چک اصلی مورد استفاده قرار میگیرند. در این مقاله به بررسی انواع چک در رویه فعلی و مقررات مربوط به هر یک میپردازیم.
در این مقاله میخوانید
1- چک عادی
چک عادی همان چکی است که در ماده (۳۱۰) قانون تجارت و بند (۱ ماده ۱) قانون صدور چک همراه با اصلاحات و الحاقات بعدی تعریف شده است. چک عادی توسط صاحب حساب جاری، صادر میشود و دارنده آن میتواند مبلغ مندرج در چک را از حساب صادرکننده برداشت کند. این نوع چک وابسته به اعتبار صادرکننده است و در صورت نبود موجودی، بانک پرداختی انجام نخواهد داد و دارنده آن تضمینی جز اعتبار صادرکننده ندارد.
چک عادی به سه نسل تقسیم میشود:
1- چکهای قدیمی (قبل از شهریور ۱۳۹۷): این چکها بدون شناسه یکتا بودند و قوانین جدید شامل ثبت در سامانه صیاد شامل آن ها نمیشود.
2- چکهای صیادی نسل اول (چک نخودی) از شهریور ۱۳۹۷): این چکها دارای شناسه ۱۶ رقمی هستند اما نیازی به ثبت در سامانه صیاد ندارند.
3- چکهای صیادی نسل دوم (از شهریور ۱۴۰۰): این چکها علاوه بر صدور فیزیکی، حتماً باید در سامانه صیاد بانک مرکزی ثبت شوند. رنگ این چکها بنفش است.
در سال 1397 قانون اصلاح قانون صدور چک با هدف اعتبار بخشی به چک و به حداقل رساندن صدور چک بلامحل توسط مجلس شورای اسلامی به تصویب رسید. در این قانون نحوه صدور، دریافت و انتقال چک تغییراتی داشته و افرادی که مبادلات خود را با چک انجام میدهند تکالیفی بر عهده دارند. صادرکننده چک باید مندرجات چک شامل تاریخ سررسید، مبلغ و اطلاعات هویتی ذینفع را علاوه بر اینکه در برگ چک درج میکند در سامانه صیاد(سامانه صدور یکپارچه الکترونیکی دسته چک) نیز ثبت کند.
همچنین ذینفع چک هنگام دریافت برگ چک، باید مندرجات آن را در سامانه صیاد استعلام و با مندرجات برگ چک تطبیق دهد. مطابق این قانون اشخاصی که قصد انتقال چک های بنفش را دارند، دیگر نیازی به پشت نویسی چک ندارند و باید اطلاعات هویتی ذینفع جدید را در سامانه صیاد ثبت کنند. بر روی این چکها عبارت کارسازی این چک منوط به ثبت صدور، دریافت و انتقال آن در سامانه صیاد است درج شده است.
نکته: با وجود تغییر نسلهای چک، بانک مرکزی در بخشنامهای به شبکه بانکی اعلام کرد: پذیرش و تبادل چکهای صیادی قدیمی (دسته چکهای صادر شده قبل از سال 1400 بدون نیاز به ثبت و تایید در سامانه صیاد) از ابتدای مهرماه سال 1402، فقط در شعب بانکهای صادرکننده دسته چک پذیرفته میشوند. طبق اعلام بانک مرکزی، دسته چکهای قدیمی که تاریخ صدور آنها قبل از مرداد ماه 1397 است، دیگر اعتبار ندارند. اما دسته چکهای قدیمی که از ابتدای شهریور ماه سال 1397 صادر شدهاند، تا آخرین برگ اعتبار دارند. برای صدور، دریافت و انتقال چکهای قدیمی دارای اعتبار، نیازی به ثبت در سامانۀ صیاد نیست و میتوانند مانند قبل استفاده شوند.
2- چک تضمینشده (چک بانکی): به درخواست شماصادر میشود
چک تضمینشده چکی است که بانک آن را به درخواست مشتری صادر میکند. این چک فقط در وجه شخص معین صادر شده و قابل انتقال به دیگران نیست.
بانک مرکزی در سال (1397) با استناد به مصوبه شورای عالی هماهنگی اقتصادی سران قوا، با هدف جلوگیری از استفادههای نامتعارف از چک های مزبور، احراز هویت دقیق اشخاص ذینفع و پیشگیری از پولشویی، طی بخشنامه ای شیوه و شرایط جدیدی را برای صدور و استفاده از چک های تضمین شده را ابلاغ نمود. قانونگذار نیز در 1400.01.29 با الحاق ماده (24) به قانون صدور چک احکام چکهای تضمین شده را مقرر نمود.
مطابق این ماده، صدور چکهای تضمین شده توسط بانک از طریق سامانه صیاد صورت می گیرد و نیازی به تایید ذینفع یا متقاضی در سامانه صیاد نیست. چک تضمین شده صرفاٌ در وجه و به شماره حساب ذینفع صادر میشود. مشخصات ذینفع شامل شماره حساب و کد ملی بر روی چک تضمین شده درج میگردد و قابل ظهرنویسی و انتقال به شخص ثالث نیست.
ابطال چک تضمین شده با درخواست متقاضی و بدون نیاز به حضور و ظهرنویسی ذینفع امکان پذیر است. قانونگذار برای وصول چک تضمین شده مهلت یک ماهه در نظر گرفته است، اما ضمانت اجرای عدم رعایت مهلت مقرر، عدم پرداخت چک نیست، بلکه پرداخت یا ابطال چک منوط به تکمیل فرم های مربوط به مبارزه با پولشویی توسط متقاضی یا ذینفع و گزارش شعبه بانک به واحد مبارزه با پولشویی بانک صادر کننده است.
نکته دیگری که در مورد چک تضمین شده وجود دارد این است که در صورت مفقود شدن آن، راه حل قانونی ارائه شده در ماده (14) قانون صدور چک اعمال نمی شود، بلکه در صورت مفقودی چک تضمین شده ذینفع و متقاضی هر دو به بانک مراجعه می کنند و بانک پس از ابطال چک مفقود شده، نسخه المثنی آن را صادر می نماید. صدور چک المثنی، روش نوینی است که در ماده (24) قانون صدور چک در خصوص چک های تضمین شده پیش بینی گردیده است، در حالی که در صورت مفقود شدن چک های عادی، نسخه المثنی صادر نمی شود.
3- چک الکترونیک: نسل جدیدی از قانون جدید چک
چک الکترونیک نسل جدیدی از اسناد لازم الاجرا در قانون صدور چک محسوب می شود. طبق گزارش روابط عمومی بانک مرکزی، چک الکترونیک نوع جدیدی از چک است که سرعت، دقت و امنیت بیشتری در عملکرد و نقدشوندگی نسبت به چکهای کاغذی دارد و تمام قوانین چک کاغذی برای آن قابل اجراست و با یک امضای الکترونیکی اعتبار پیدا میکند.
چک الکترونیک همان ماهیت چک کاغذی را دارد اما بهصورت دیجیتال و از طریق سامانههای بانکی صادر و پردازش میشود. چک الکترونیک یا دیجیتال موجودیتی مشابه چک کاغذی دارد و تمامی مقررات انواع چک کاغذی در مورد آن صدق میکند. در چک دیجیتال، صورت فیزیکی چک حذف و به وسیله امضای دیجیتال، چک معتبر میشود.
در این خصوص سامانه چکاد (سامانه چک امن دیجیتال) با هدف ایجاد بستر امن بین بانکی جهت ارائه چک دیجیتال و برطرف نمودن مشکلات چک فیزیکی ایجاد شده و بانکها با بهرهگیری از سرویسهای ارائه شده توسط این سامانه میتوانند سرویسهای چک دیجیتال را برای مشتریان خود عرضه کنند.
4- چک موردی: برای زمانهایی که دسته چک ندارید
این نوع چک برای اشخاصی صادر میشود که دستهچک ندارند اما به صورت موردی نیاز به صدور چک دارند. چک موردی به منظور کاهش تقاضا برای دسته چک و رفع نیاز اشخاص به ابزار پرداخت وعده دار (چک) ایجاد شده تا افرادی که دسته چک ندارند بدون نیاز به اعتبارسنجی، رتبه بندی اعتبار و استفاده از دسته چک، امکان برداشت مستقیم از حساب جاری خود را به صورت چک موردی داشته باشند.
مطابق بخشنامه بانک مرکزی در خصوص ارسال گزارش مقررات ناظر بر اعطای چک موردی مصوب 1400.02.11 استفاده از چک موردی مستلزم داشتن حساب جاری بدون دستهچک نزد بانک محالعليه بوده و صدور آن مستلزم ثبت مراتب در سامانه صياد است. حداکثر تعداد چک موردی قابل اعطاء به هر مشتری در شبکه بانکی کشور در هر تقاضا حداکثر دو فقره و در مجموع سالانه، حداکثر 5 فقره ميباشد. چک موردی غيرقابل انتقال به غير بوده و صرفاً توسط شخصی که چک موردی در وجه او صادر شده، قابل تسويه است. از حیث آثار و احکام حقوقی و ضمانت اجرا، چک موردی نیز مشمول تمامی احکام قانونی و ضوابط مقرراتی ناظر بر چکهای عادی به استثنای الزامات ناظر بر اعتبارسنجی متقاضی است.
جمعبندی
با اصلاح قانون صدور چک و اجرای سامانههایی مانند صیاد و چکاد، ساختار حقوقی و اجرایی چک در ایران شفافتر و کارآمدتر شده است. آشنایی با انواع چک و قوانین مربوط به آنها برای تمامی فعالان اقتصادی و مالی ضروری است.
اگر شما نیز در حوزه دعاوی چک سوالات یا نیاز به مشاوره حقوقی دارید، در اینجا میتوانید سوالات خود را از وکلا و متخصصان ما بپرسید و با دریافت مشاورههای موثر، به درک بهتری از حقوق و الزامات خود در زمینه صدور چک و معاملات الکترونیکی دست یابید.