بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران بهعنوان نهاد سیاستگذار بازار ارز، اقدام به تصویب و ابلاغ دستورالعمل اجرایی عرضه اوراق مرابحه ارزی نموده است. هدف از این اقدام، تامین مالی کلان پروژههای صنعتی است که انتظار میرود دارای درآمدهای ارزی باشند.
به موجب این دستورالعمل، شرکتها قادر خواهند بود با هدف تأمین مالی پروژههای خود، اوراق ارزی را از طریق مرکز مبادله ارز و طلای ایران عرضه نمایند. انتشار این اوراق نهتنها ابزاری جدید برای سرمایهگذاری در اختیار فعالان اقتصادی قرار میدهد، بلکه با تجهیز منابع مالی ارزی و توسعه طرحهای ناتمام صنعتی، میتواند زمینهساز افزایش درآمدهای ارزی کشور در سالهای آتی گردد.
این اقدام بهویژه در شرایطی که کشور با چالشهای اقتصادی مواجه است، میتواند نقش بسزایی در جذب سرمایه و رشد اقتصادی ایفا نماید و باعث رونق سرمایهگذاریهای صنعتی و بهبود وضعیت بازار ارز شود.
بر این اساس، با توجه به اهمیت و نقش اوراق مرابحه ارزی در ساختار نظام ارزی کشور، در این بلاگ به بررسی این اوراق از منظر حقوقی میپردازیم و با ماهیت و نحوه کارکرد این اوراق بیشتر آشنا خواهیم شد.
عقد مرابحه چیست؟
مرابحه، قرارداد فروشی است که فروشنده به وسیله آن، قیمت تمام شده کالا، اعم از قیمت خرید، هزینههای حمل و نقل، نگهداری و سایر هزینههای مرتبط را به اطلاع مشتری میرساند، سپس با افزودن مبلغ یا درصدی به عنوان سود، به وی میفروشد. بیع مرابحه میتواند به صورت نقد یا نسیه منعقد شود و به طور معمول، نرخ سود نسیه آن بیشتر است.
تاریخچه شکلگیری اوراق مرابحه
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، نظام حقوقی ایران بیش از پیش متأثر از احکام اسلامی شد و با اعلام شورای نگهبان مبنی بر مغایرت بخش چهارم قانون تجارت مصوب 1311/02/13 با اصلاحات و والحاقات بعدی، تحت عنوان اوراق قرضه، با موازین شرعی، عملا اوراق قرضه از نظام اقتصادی کشور کنار گذاشته شد. با این وجود، با توجه به نیاز واحدهای تولیدی و صنعتی به تأمین مالی و با عنایت به ضرورت پیشبینی سازوکارهای قانونی لازم جهت تسهیل تأمین مالی بخشهای تولیدی و صنعتی، به مرور طرحهایی به منظور بهرهگیری از عقود اسلامی جهت تنوعبخشی به ابزارهای تأمین مالی اقتصاد مطرح گردید.
در این راستا، با استفاده از ویژگیهای بیع مرابحه، اوراق بهاداری به نام صکوک مرابحه طراحی شد که میتوانست بخشی از خلأهای موجود در بازار پول و سرمایه را به منظور تأمین مالی و ابزار سیاست پولی پوشش دهد.
به طور کلی، اوراق مرابحه میتواند به مدلهای گوناگونی طراحی و پیادهسازی شود که مهمترین آنها به شرح زیر است:
الف) اوراق مرابحه برای تأمین مالی
ب) اوراق مرابحه برای تأمین نقدینگی
ج) اوراق مرابحه برای تشکیل سرمایه شرکتهای تجاری
د) اوراق مرابحه رهنی
کمیته تخصصی فقهی سازمان بورس و اوراق بهادار در سال 1389 با بررسی مدلهای فوق از اوراق مرابحه، طی مصوبهای انطباق مدل اول، سوم و چهارم با موازین شرعی را اعلام نمود. پیرو مصوبه فوق و تجویز مشروعیت ابزارهای مالی مذکور، هیأت مدیره سازمان بورس و اوراق بهادار در تاریخ 26/09/1390 دستورالعمل انتشار اوراق مرابحه در بازار سرمایه را تصویب و منتشر نمود.
اوراق مرابحه ارزی چیست؟
توسعه اوراق مرابحه به بازار سرمایه خلاصه نشد و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران نیز بهعنوان سیاستگذار نظام پولی و ارزی کشور، در تاریخ 23/03/1402 اقدام به تصویب و ابلاغ دستورالعمل اجرایی عرضه اوراق مرابحه ارزی نمود. هدف از این اقدام، تامین مالی کلان پروژههای صنعتی است که انتظار میرود دارای درآمدهای ارزی باشند. متعاقباً بانک مرکزی در تاریخ 23/07/1402 ویرایش جدید دستورالعمل اوراق مرابحه ارزی (با هدف تأمین مالی تولید) را به تصویب رساند که از تاریخ ابلاغ آن، جایگزین دستورالعمل قبلی شد. در دستورالعمل مذکور، اوراق مرابحه ارزی این چنین تعریف شده است:
«اوراق بهادار ارزی با نام قابل نقل و انتقالی است که نشاندهنده مالکیت مشاع دارنده آن در دارایی مالی (طلب) است که بر اساس قرارداد مرابحه ایجاد شده است».
مزایای اوراق مرابحه ارزی
در دنیای مالی امروز، انتشار صکوک ارزی بهعنوان ابزاری کلیدی برای مدیریت بهتر عرضه و تقاضای ارز در بازارهای داخلی و بینالمللی مطرح شده است. بانک مرکزی با اعتقاد به این موضوع به دنبال توسعه بازار اوراق ارزی است تا بتواند از این طریق اثرات مثبت و متعددی بر ثبات مالی کشور بگذارد. از جمله اصلیترین مزایای انتشار اوراق مرابحه ارزی میتوان به موارد زیر اشاره نمود:
- کاهش عدم انطباق سررسید
یکی از چالشهای اصلی در تامین مالی پروژههای بزرگ، عدم انطباق سررسید است. بسیاری از پروژههای بلندمدت نیازمند منابع مالی پایدار و درازمدت هستند، در حالی که تأمین مالی این پروژهها غالباً از منابع کوتاهمدت حاصل میشود. انتشار صکوک ارزی میتواند به عنوان یک راهحل موثر برای این معضل عمل کند و با فراهم کردن امکان تامین مالی با سررسیدهای تطابقیافته، این مشکلات را به حداقل برساند.
- مدیریت بهینه منابع ارزی
توسعه بازار اوراق ارزی بهبود قابل توجهی در برنامهریزی منابع و مصارف ارزی به همراه خواهد داشت. با فراهم کردن ابزارهای مالی مناسب، بانک مرکزی میتواند به برآورده کردن نیازهای ارزی کشور کمک کند و نقدینگی سرگردان در بازارهای مختلف را جذب نماید. این موضوع علاوه بر کاهش التهابات ارزی، باعث افزایش ثبات مالی در کشور خواهد شد.
- افزایش اعتبارات سرمایهای
انتشار صکوک ارزی نه تنها میتواند به تامین منابع مالی کمک کند، بلکه به افزایش اعتبارات سرمایهای نیز میانجامد. این اوراق با فراهم کردن دسترسی به منابع مالی بیشتر، به سرمایهگذاران این امکان را میدهند که در پروژههای بزرگ و مهم اقتصادی مشارکت داشته باشند و در نتیجه، به تقویت بنیانهای اقتصادی کشور کمک کنند.
بنابراین، انتشار صکوک ارزی میتواند تاثیرات مثبتی بر ثبات مالی داشته باشد و از طریق مدیریت بهتر عرضه و تقاضای منابع ارزی، به حل بسیاری از چالشهای اقتصادی کمک کند. بنابراین، ایجاد و توسعه بازار اوراق ارزی برای بانک مرکزی و سایر فعالان اقتصادی امری ضروری و حیاتی به شمار میرود.
ارکان اوراق مرابحه ارزی
بر اساس فصل دوم دستورالعمل اجرایی عرضه اوراق مرابحه ارزی، ارکان اوراق مرابحه ارزی عبارتاند از:
- ناشر: شخص حقوقی است که برای تأمین مالی خود در چهارچوب عقود اسلامی، اوراق منتشر میکند.
- ضامن: موسسه اعتباری است که توسط ناشر و با تأیید بانک مرکزی تعیین شده و بازپرداخت اقساط اوراق در سررسیدهای معین را تضمین مینماید.
- عامل: موسسه اعتباری و یا صرافی بانکی دارای مجوز معتبر از بانک مرکزی است که فروش، دریافت، کارسازی مبالغ خرید اوراق و انجام پرداختهای مرتبط با اوراق را در سررسیدهای معین از طرف ناشر عهدهدار است.
- امین: موسسه حسابرسی است که به منظور حفظ منافع خریداران اوراق، مسئولیت نظارت بر کل فرآیندهای عملیاتی اوراق را بر عهده داشته و توسط ناشر از میان موسسات حسابرسی مورد تأیید بانک مرکزی تعیین میشود.
- متعهد پذیرهنویسی: شخصی حقوقی است که به پیشنهاد ناشر و با تأیید بانک مرکزی برای خرید اوراقی که ظرف مهلت مقرر پذیرهنویسی به فروش نرسند، انتخاب میشود.
- خریداران اوراق: اشخاص حقیقی یا حقوقی داخلی یا خارجی که اقدام به خرید اوراق میکنند.
در چهارچوب این اوراق، ناشر با انتشار اوراق مرابحه ارزی، وجوه موردنیاز خود جهت تأمین مالی خرید تجهیزات مورد استفاده در یک پروژه تولیدی یا صنعتی را با فروش اوراق مذکور به خریداران تحصیل و جمعآوری مینماید. در این راستا، خریداران ضمن خرید اوراق مذکور به ناشر وکالت میدهند که از جانب و به نام ایشان نسبت به خرید تجهیزات مذکور اقدام نماید.
پس از خرید کالا، آن کالا به صورت مشاعی تحت تملک خریداران قرار میگیرد. قرارداد خرید اوراق مرابحه متضمن این شرط ضمنی است که با بازپرداخت مبالغ و سود متعلق به آن توسط ناشر به خریداران اوراق، کالای مورد بحث در پایان مدت اوراق به ناشر تملیک میشود. بر این اساس، در سررسید نهایی اوراق مرابحه، ناشر توانسته است از طریق انتشار اوراق مذکور نقدینگی لازم جهت تأمین تجهیزات مورد نیاز خود را بدست آورد و از سوی دیگر، خریداران اوراق نیز از سود حاصل از این اوراق بهرهمند گردیدهاند.
فرآیند اجرایی اوراق مرابحه ارزی
گام اول: اخذ موافقت اصولی بانک مرکزی
در فرآیند انتشار اوراق مرابحه ارزی، ناشر که یک شخصیت حقوقی است، به منظور تأمین مالی پروژههای تولیدی و صنعتی خود، قصد انتشار اوراق مذکور را دارد. ناشر بدین منظور باید ضمن طرح درخواست خود به بانک مرکزی، ضامن و متعهد پذیرهنویسی پیشنهادی خود را معرفی نماید. پس از ارسال درخواست، بانک مرکزی نسبت به ارزیابی شرکت مزبور و طرح توجیهی اقدام و در صورت احراز صلاحیت نسبت به ارائه موافقت اصولی به ناشر مبادرت مینماید.
گام دوم: انعقاد قرارداد با سایر ارکان
پس از ارائه موافقت اصولی از بانک مرکزی به ناشر، ایشان باید نسبت به انعقاد قرارداد با هریک از ارکان اوراق اقدام نماید. این اقدام جهت تنظیم روابط فیمابین ارکان و تعیین حدود مسئولیت و اختیارات هر یک، امری ضروری است. به ویژه آن که انجام تکالیف مقرر در خصوص هریک از ارکان مستلزم صرف هزینه است که طبیعتا باید از جانب ناشر در قالب کارمزد جبران شود.
گام سوم: انتشار اوراق مرابحه ارزی
بر اساس اعلامیهپذیرهنویسی اوراق مرابحه ارزی، خرید اوراق مذکور شامل دو مرحله سفارشگذاری خرید و پرداخت مبالغ ارزی قابل نقل و انتقال به حساب معرفیشده توسط عامل است. بر این مبنا، متقاضی خرید مکلف است نسبت به تکمیل فرم درخواست خرید اوراق مرابحه ارزی اقدام کرده و علم و آگاهی خود را نسبت به حقوق و تکالیف ناشی از خرید اوراق مذکور در چهارچوب دستورالعمل و سایر اسناد مربوطه اعلام نماید.
در صورتی که ناشر و عامل، کلیه تعهدات خود در چهارچوب قرارداد عاملیت را اجرا نموده باشند اما در پایان مدت معاملاتی در روزهای عرضه اوراق مربوطه، بخشی از اوراق پذیرهنویسی نشده باشد، مرکز مبادله ارز و طلای ایران بر اساس مجوز بانک مرکزی امکان خرید اوراق ارزی مربوطه را توسط متعهد پذیرهنویسی برای مدتی معین ایجاد مینماید. متعهد پذیرهنویسی موظف است با رعایت ضوابط و مقررات مربوطه، اوراق باقیمانده را در زمان مذکور به قیمت تعیین شده در سامانه معاملات مرکز مبادله ارز و طلای ایران خریداری نماید.
گام چهارم: پرداخت سود و تسویه وجوه در سررسید
پس از عرضه اوراق مرابحه، ناشر مکلف است سالانه در پایان هر سال از تاریخ «مهلت پرداخت وجوه ارزی» توسط خریداران، قسط مربوطه از مبلغ کل اصل و فرع (سود) اوراق را به حساب معرفی شده از سوی عامل واریز نماید. در پایان مدت اعتبار اوراق (سررسید نهایی)، ناشر با پرداخت آخرین قسط از مبلغ کل اصل و فرع (سود) اوراق به خریداران، تعهد مالی خود را به طور کامل ایفا کرده و مالک کالای خریداری شده میشود. در حال حاضر، نرخ سود سالانه این اوراق، 6% تعیین شده است. لازم به ذکر است، اوراق مذکور در سررسید نهایی قابلیت تبدیل به سهام را ندارد.
نکته حائز اهمیت آن است که بازخرید اوراق مرابحه ارزی، قبل از سررسید بدون اخذ تأییدیه موردی از بانک مرکزی مجاز نیست. ناشر به طور مستقیم و غیرمستقیم با موافقت بانک مرکزی و در سقف محدود (حداکثر 20 درصد) مجاز به بازخرید اوراق مرابحه ارزی عرضه شده خود، به قیمت اسمی به علاوه سود محققشده پرداختنشده تا روز بازخرید است.
در صورتی که قصد دریافت خدمات مشاوره تخصصی در خصوص انتشار یا خرید اوراق مرابحه ارزی را دارید کارشناسان و وکلای گروه حقوقی لگاتک آمادگی ارائه خدمات حقوقی به شما و کسب و کارتان هستند.