در عصر حاضر که اقتصاد دیجیتال، محمل اصلی تعاملات اقتصادی، تجاری و خدماتی گردیده، مسئولیت حقوقی پلتفرم های آنلاین نقشی زیرساختی و محوری در این عرصه ایفا مینمایند. با توجه به گسترش روزافزون دامنه فعالیت این پلتفرمها در حوزههای تجارت، ارائه خدمات و تسهیل انعقاد قراردادها، بررسی و تبیین مسئولیت مدنی آنها در قبال کاربران، بهویژه مصرفکنندگان، از اهمیتی راهبردی برخوردار گشته است.
این روند، زمینهساز بروز چالشها و مسائل حقوقی نوظهوری شده است که پاسخگویی به آنها، مستلزم تقویت و انطباق نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران میباشد.
در این میان، مصرفکننده بهدلیل مواجهه با شکاف اطلاعاتی و عدم دسترسی مستقیم به تاجر، در موضع ضعف قرار داشته و حمایت قانونگذار از ایشان امری ضروری تلقی میگردد. کاهش سطح اعتماد مصرفکننده در بازارهای دیجیتال، بهعنوان مانعی جدی در مسیر توسعه اقتصاد دیجیتال عمل مینماید، چرا که محققنشدن اعتماد عمومی، زنجیره ارزش و پیشرانهای کلیدی رشد اقتصادی را با اختلال مواجه میسازد.
بر این مبنا، ایجاد بستری امن و پایدار برای ارائه خدمات و صیانت از حقوق مصرف کنندگان، به اولویتی انکارناپذیر بدل گشته است.
در این مقاله میخوانید
- پلتفرم آنلاین چیست؟
- مصرفکننده به چه معناست و کدام قوانین از آن حمایت میکنند؟
- مصرفکنندگان در پلتفرم آنلاین چه حقوقی دارند؟
- مسئولیت حقوقی پلتفرم ها در خصوص حقوق مصرف کنندگان چیست؟
- متداولترین تخلفات توسط کدام نوع از پلتفرم آنلاین صورت میگیرد؟
- چگونه پلتفرمهای آنلاین میتوانند از مسئولیت مدنی معاف شوند؟
- مصرفکنندگان از چه طریقی امکان طرح دعوا دارند؟
- منابع
پلتفرم آنلاین چیست؟
در قوانین ایران، به خصوص در قانون تجارت الکترونیک، تعریف دقیقی از “پلتفرم آنلاین” به آن معنایی که امروزه در فضای دیجیتال مرسوم است، دیده نمیشود. بنیاد فناوری اطلاعات و نوآوری (ITIF)، پلتفرمهای دیجیتال را اینگونه تعریف کردهاند:”پلتفرمهای دیجیتال، کسب و کارهای بر خطی هستند که تعاملات تجاری بین دست کم دو گروه را تسهیل میکنند که معمولا یکی تأمینکننده و دیگری مصرفکننده است.”
به بیان دقیقتر، پلتفرم آنلاین عمدتاً در نقش گلوگاههایی عمل مینماید که کنترل و محدود سازی تعاملات در یک سیستم دیجیتال را ممکن میسازد. از منظر فنی، این پلتفرمها عموماً در هیأت اتصالدهندهها و رابطهایی تعریف میشوند که تجلی آنها را میتوان در قالب محصولات، خدمات، فناوریها و فروشگاههای اینترنتی مشاهده نمود.
در مقابل، از دیدگاه اجتماعی-اقتصادی، پلتفرمها به مثابه سیستمهایی متشکل از عوامل مستقل اما در تعامل با یکدیگر تلقی میگردند. شایان ذکر است که اصطلاح «پلتفرم آنلاین» در ادبیات رایج، اغلب به جای نهادهایی که عهدهدار هماهنگی و مدیریت این پلتفرمها هستند (صاحبان پلتفرم) به کار میروند.
گاهی اوقات پلتفرم آنلاین میتواند خود به عنوان تأمینکننده کالا و یا ارائه دهنده کالا و خدمات باشد (مثل دیجی کالا که هم نقش بازار را ایفا میکند و هم خود به صورت مستقیم کالا میفروشد و یا همانند اسنپ که پلتفرم درخواست سرویس است و هم با سرویسهایی نظیر اسنپ باکس یا اسنپ مارکت، مستقیما خدمت یا کالا عرضه میکند.)، گاهی هم پلتفرم آنلاین نقش واسطه را ایفا میکند و صرفا فضای ارتباط بین خریدار و فروشنده را فراهم مینماید. (مثل شیپور و دیوار)
مصرفکننده به چه معناست و کدام قوانین از آن حمایت میکنند؟
مطابق با ماده 1 قانون حمایت ازحقوق مصرف کنندگان:”مصرف کننده: هر شخص حقیقی یا حقوقی است که کالا یا خدمتی را خریداری میکند.” و مطابق با ماده 2 قانون تجارت الکترونیکی:”مصرفکننده: هر شخصی است که به منظوری جز تجارت یا شغل حرفهای اقدام میکند.”
در واقع میتوان گفت مصرفکننده هر شخص غیر متخصصی است که کالا یا خدماتی را برای رفع نیازهایش خریداری میکند و مورد استفاده قرار میدهد.
در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، قوانین متعددی بهصورت مستقیم و غیرمستقیم به حمایت از حقوق مصرف کنندگان اختصاص یافتهاند. بهعنوان نمونه، قانون تقویت و توسعه نظام استاندارد (مصوب ۱۳۹۶/۱۰/۰۲ مجلس شورای اسلامی)، سیاست این موسسه بر روی استاندارد اجباری انواع کالاها است و در صورت تخلف، ضبط کالای مربوطه را مقرر میدارد. افزون بر این، قانون تعزیرات حکومتی که در پاسخ به شرایط حاد بازار تصویب گردید، بر اعمالی همچون گرانفروشی و احتکار نظارت دارد.
از دیگر مصوبات مرتبط در این حوزه میتوان به قانون نظام صنفی اشاره نمود. همچنین، قانون تشکیل وزارت بازرگانی که از اهداف اصلی آن حمایت از مصرفکننده بوده، شایان ذکر است. در حوزه کیفری، از جمله مواد ۷۴۱ و ۷۵۱ قانون مجازات اسلامی و قانون جرایم رایانهای نیز به این موضوع پرداختهاند. بهعلاوه، قانون تشدید مجازات کلاهبرداری و نیز قانون اجرای سیاستهای کلی اصل ۴۴ قانون اساسی که منجر به تشکیل شورای رقابت گردید، مسئولیت ایجاد فضای سالم رقابتی میان بنگاهها را برعهده دارد.
در کنار موارد فوق، قوانین خاص دیگری نیز بهتصویب رسیدهاند که از جمله آنها میتوان به:
قانون حمایت از حقوق مصرف کنندگان (مصوب ۱۳۸۸)
قانون مواد خوردنی، آشامیدنی و آرایشی (مصوب ۱۳۴۶)
قانون تعزیرات حکومتی (مصوب ۱۳۶۷ با اصلاحات ۱۳۷۳)
قانون تجارت الکترونیکی (مصوب ۱۳۸۲)
قانون سازمان نظام پزشکی (مصوب ۱۳۸۳)
قانون حمایت از مصرفکننده خودرو (مصوب ۱۳۸۶)
قانون ارتقای کیفی تولید خودرو و سایر تولیدات صنعتی داخلی (مصوب ۱۳۸۹)
اصلاح تصویبنامه موضوع فقدان حق انصراف مصرفکننده به علت شرایط خاص کالا و خدمات به شرح مندرج در بند “د” ماده 38 قانون تجارت الکترونیکی مصوب سال 1383 و تصویبنامه راجع به فقدان حق انصراف مصرفکننده به علت شرایط خاص کالا و خدمات به شرح مندرج در بند “د” ماده 38 قانون تجارت الکترونیکی مصوب سال 1383، اشاره نمود که هر یک بهسهم خود در تحقق این هدف راهگشا بودهاند.
مصرفکنندگان در پلتفرم آنلاین چه حقوقی دارند؟
در نظام حقوقی ایران، دو قانون مهم یعنی قانون تجارت الکترونیکی مصوب ۱۳۸۲ و قانون حمایت از حقوق مصرف کنندگان مصوب ۱۳۸۸ میتوانند به عنوان قوانین پایه در حوزه مسئولیت حقوقی پلتفرمها مطرح شوند. در قانون تجارت الکترونیک مصوب 1382، یکسری حقوق و تکالیف برای مصرفکنندگان، تامینکنندگان وضع گردیده است.
همچنین حمایت هایی در خصوص حقوق معنوی و ضمانت اجراهایی در خصوص نقض هر یک از تکالیف مقرر گردیده است. به طور کلی میتوان گفت پلتفرم آنلاین در صورتی که صرفا نقش واسطه داشته باشند، میبایست از انتشار محتوای غیر قانونی که عنوان مجرمانه بر آن صدق نماید و یا باعث نقض حقوق مادی و معنوی افراد گردد و از موجباتی که باعث نقض حریم خصوصی افراد میگردد، جلوگیری نمایند. با این حال، گسترش روزافزون فعالیتهای اینترنتی و تنوع خدمات ارائهشده در بسترهای دیجیتال، چالشهای جدیدی را در زمینه مسئولیت مدنی پلتفرمها ایجاد کرده است.
مسئولیت حقوقی پلتفرم ها در خصوص حقوق مصرف کنندگان چیست؟
در ترمینولوژی حقوق، مسئولیت را تعهد قانونی شخص بر رفع ضرری که بر دیگری وارد کرده، تعریف نمودهاند. هدف عام و کلی مسئولیت مدنی تضمین و تامین جبران خسارت، اعاده وضع خواهان به حالت قبل از ورود ضرر و ترمیم زیانوارده به او است. مسئولیت ممکن است در دو قالب حقوقی تحقق یابد:
1. مسئولیت قراردادی در فرض وجود قرارداد معتبر و نقض تعهدات قراردادی. مسائل مربوط به مسئولیت قراردادی در مورد اپراتورهای پلتفرم و فروشگاههای اینترنتی ممکن است ناشی از فروش کالاهای باکیفیت پایین، عملکرد نامناسب خدمات، پیشنهادات جعلی کالا یا خدمات به مشتریان توسط تامینکننده و غیره باشد.
طبق قاعده کلی، یک قرارداد برای طرفین آن الزامآور است و اگر پلتفرم خود به عنوان تأمینکننده کالا یا ارائه دهنده کالا و خدمات باشد، در صورت نقض تعهدات قراردادی، میبایست از عهده جبران خسارت و انجام تکالیف مقرر، وفق قراردادی که مطابق با قانون تجارت الکترونیک و سایر قوانین مربوطه منعقد شده است، برآید.
همچنین در اغلب پلتفرمها، قراردادهایی با کاربران منعقد میشود که بهطور یکجانبه توسط اپراتور تدوین و در قالب شروط استفاده (Terms of Use) منتشر شدهاند. غالب کاربران این شروط را بدون مطالعه کامل و صرفاً با یک کلیک میپذیرند.
با این حال، از منظر حقوقی، اعتبار این شروط منوط به امکان مشاهده، مطالعه و درک آنها توسط کاربر است. صرف استفاده از پلتفرم آنلاین، چنانچه به منزله پذیرش صریح و آگاهانه شروط نباشد، نمیتواند مسئولیت را از دوش پلتفرم بردارد.
2. مسئولیت غیر قراردادی شامل جبران خسارتی میشود که منشا قراردادی نداشته باشد. (مسئولیت مدنی به معنای خاص). بر اساس قواعد مسئولیت مدنی، هر شخصی که سبب ورود ضرر به دیگری گردد، موظف به جبران آن خواهد بود.
با توجه به عدم پیشبینی خاص قواعد و مقررات مسئولیت مدنی در حوزه پلتفرم آنلاین، قواعد عمومی مسئولیت مدنی در مورد اپراتورهای پلتفرم نیز بهوضوح صادق است. نظام حقوقی ایران نظریه تقصیر را بهعنوان مبنای اصلی مسئولیت مدنی پلتفرمها پذیرفتهاند.
بر این اساس، اگر پلتفرم با ارتکاب فعل زیانبار یا ترک فعل الزامآور و احراز رابطه سببیت، سبب ورود خسارت گردد، مکلف به جبران آن خواهد بود.
متداولترین تخلفات توسط کدام نوع از پلتفرم آنلاین صورت میگیرد؟
گستردهترین نوع تخلف در پلتفرمهای اشتراکگذاری، استقرار محتوای غیرقانونی است. در مقابل، در پلتفرمهای تراکنش، ممکن است با طیف متنوعتری از تخلفات انجام شده توسط تامینکنندگان پلتفرم مواجه شویم. پلتفرمها درقالبها و ساختارهای گوناگون به ارائه خدمات به کاربران میپردازند.
برخی از آنها نقش واسطه میان تامینکننده و مشتری را ایفا کرده و خود نیز در فرایند تأمین، تحویل کالا یا ارائه خدمات همکاری میکنند که در این صورت پلتفرم قواعد و مقررات سنگینتری را برای نوع، کیفیت و سایر موارد مربوط به محصول ارائه شده و رفتار تأمینکنندگان وضع و اجرا میکنند
و برخی دیگر صرفا محلی برای ارتباطگیری فروشنده و مشتری در بستر اینترنت هستند و پلتفرم دخالت کمتری در نحوه ارتباط میان فروشنده و مشتری خواهد داشت.
در واقع میتوان گفت برخی از پلتفرمهای تراکنش،ممکن است تحت معیارهای خاصی به عنوان ارائهدهنده خدمات و کالا قلمداد شوند، پلتفرمهایی که به عنوان بازار آنلاین کالاها خدمت میکنند نیز ممکن است به عنوان فروشندگان کالا در نظر گرفته شدند که در نتیجه در قبال خسارات ناشی از محصولات معیوب مسئول هستند.
برای تمایز میان واسطهها و ارائهدهندگان واقعی خدمات، استفاده از معیارهای عینی میتواند مفید باشد. پس اگر خدمات ارائه شده توسط یک پلتفرم فرصتهای جدیدی را برای فروشندگان ایجاد کرده باشد و اگر اپراتور پلتفرم تاثیر تعیینکنندهای بر جنبههای اقتصادی مهم توزیع کالا توسط کاربران پلتفرم داشته باشد، میتوان اپراتور را در حکم فروشنده دانست.
در واقع اپراتور پلتفرم مسئول ترتیب یک بازار آنلاین امن و منظم است که ممکن است فقط برای کاربران آگاه و محتاط (اعم از تامینکنندگان و مشتریان) در دسترس باشد. براین مبنا، هنگامیکه اپراتور این وظیفه را نقض میکند و پلتفرم را در دسترس افراد سرکش قرار میدهد، ممکن است بر اساس مفاد قانون، مسئول خسارت وارده به کاربران خود در اثر این تخلف در نظر گرفته شود.
با این حال این واقعیت که یک تامینکننده پلتفرم، قرارداد منعقد شده با مشتری پلتفرم را نقض کرده است، به خودی خود به این معنی نیست که اپراتور پلتفرم وظیفه مراقبت را انجام نداده است. یکی از عناصر کلیدی این وظیفه آن است که مسئول دانستن یک شخص در شرایط خاص باید معقول باشد.
اگر برخی از تأمینکنندگان ثبتنام شده در پلتفرم به تعهدات قرارداد خود به درستی عمل نکنند، ممکن است دلیلی برای سرزنش اپراتور پلتفرم برای نقض وظیفه مراقبت نباشد؛ زیرا پلتفرم نمیتواند رفتار کاربران، به ویژه تامینکنندگان را به طور دقیق پیشبینی کند. از این رو، مسئول دانستن ایشان در همه موارد ممکن است قضاوتی ناعادلانه تلقی شود.
چگونه پلتفرمهای آنلاین میتوانند از مسئولیت مدنی معاف شوند؟
به نظر نگارنده پلتفرمهای آنلاین میتوانند با احراز دو شرط از مسئولیت مدنی در معنای خاص معاف شوند:
1. اپراتور پلتفرم ثابت کند که تامینکننده، با دادن اطلاعات غیرواقعی پلتفرم را منحرف کرده است و در واقع اپراتور پلتفرم اطلاعات حقیقی از فعالیت یا اطلاعات غیرقانونی تامینکننده ویا کاربر، نداشته باشد.
2. در صورت آگاهی از عملکرد غیرقانونی تامینکننده و یا کاربر، نسبت به حذف محتوا یا غیرفعال کردن دسترسی به اطلاعات کاربران اقدام نماید.
اما در هرصورت با توجه به نوظهور بودن حوزه تجارت الکترونیک و تفاوتهای آن با دنیای تجارت سنتی، و از طرفی به منظور کاهش ریسک در راه اندازی کسب و کارهای آنلاین، باید قوانین خاص و منحصر به فرد در خصوص مسئولیت حقوقی پلتفرمهای آنلاین مقرر گردد.
مصرفکنندگان از چه طریقی امکان طرح دعوا دارند؟
در کشور ما استفاده از نماد اعتماد الکترونیکی برای وبسایتهای فروش اینترنتی الزامی است. این نماد توسط مرکز توسعه تجارت الکترونیکی وزارت صنعت، معدن و تجارت به وبسایتهای دارای صلاحیت داده میشود. این نماد ضمانتی برای اطمینان کاربران برای خرید از فروشگاهها یا در اصطلاح درگاههای اینترنتی معتبر است.
در صورت بروز اختلاف، مصرفکنندگان راههای بسیاری برای ثبت شکایات و احقاق حقوق خود دارند و میتوانند شکایت خود را در سامانه نماد اعتماد الکترونیکی ثبت نمایند و یا از طریق مراجعه به پلیس فتا و نسبت به طرح دعوای حقوقی و کیفری اقدام نمایند.
بنابراین فرقی نمیکند که شما یک بازار واسطهاید یا خودتان هم کالا میفروشید؛ هرگونه مشکل در خدمات، کالای معیوب یا انتشار محتوای غیرقانونی، میتواند مسئولیت حقوقی پلتفرم را بیشتر کند. در محیط پرریسک تجارت الکترونیک ایران، تکیه بر شروط یکطرفه استفاده کافی نیست و شما باید برای حفظ اعتبار و جلوگیری از دعوای حقوقی، از قبل برنامهریزی کنید. تنها راه معافیت پلتفرم آنلاین از بسیاری از این مسئولیتها، داشتن یک ساختار حقوقی قوی و سیاستهای داخلی شفاف است.
اگر نمیخواهید ریسکهای حقوقی، سرمایه و اعتبار پلتفرم آنلاین شما را به خطر بیندازند، زمان آن رسیده که با یک متخصص مشورت کنید.
تیم حقوقی ما آماده است تا به شما کمک کند تا:
قراردادهای شفاف و مطمئنی با تأمینکنندگان و کاربران خود تنظیم کنید.ریسکهای ناشی از حقوق مصرف کنندگان را به حداقل برسانید.ساختاری حقوقی ایجاد کنید که پلتفرم شما را از بار مسئولیتهای غیرضروری معاف سازد.
همین امروز با ما تماس بگیرید و مشاوره حقوقی تخصصی پلتفرمهای آنلاین را دریافت کنید تا با خیال راحت کسبوکار خود را توسعه دهید.
منابع
1. حسینی مقدم، سید حسن؛ ایوبی، ستاره؛ طالقان غفاری، مهدی، مسئولیت مدنی فروشگاههای اینترنتی در حقوق ایران و مطالعه تطبیقی موردی در اتحادیه اروپا، شماره 44، نشریه پژوهش حقوق خصوصی، پاییز 1402
2. رأفتی، الهام؛ مرتضوی کهنگی، اعظم؛ منصوریفر، لیلا، پلتفرمهای آنلاین و حمایت از مصرفکننده در اقتصاد دیجیتال: چالشها و راهکارهای پیشنهادی، دهمین کنفرانس بینالمللی فناوری اطلاعات و دانش
3. دادگر، یداله؛ احسانی، اکرم، تحلیل اقتصادی نقض تعهد در فضای تجارت الکترونیک با رویکرد حقوق مصرفکننده، شماره 6، نشریه تمدن حقوقی، بهار و تابستان 1399
4. سعیدیان، رمضان؛ علیزاده، فاطمه؛ اسمعیلی، حمیدرضا، بررسی ماهیت حقوق مصرفکننده در قانون تجارت الکترونیک در حقوق ایران، اولین همایش ملی تاثیر متقابل حقوق بینالملل و حقوق داخلی در توسعه قوانین
5. طحان نظیف، هادی؛ علیپور، محمدرضا، جایگاه و آثار حقوقی خودتنظیمگری پلتفرمهای دیجیتال، شماره 6، حقوق فناوریهای نوین، 1401