امروزه با گسترش فناوریها و ابزارهای ارتباطات آنلاین، پلتفرمها تبدیل به نوعی ابزار تسهیل امور در جوامع امروزی شدهاند که بخش قابل توجهی از فعالیتهای روزمره افراد با استفاده از خدمات پلتفرمها انجام میشود و مسئولیت کیفری و حقوقی پلتفرمهای آنلاین یکی ازمسائلی است که در این زمینه پررنگ میشود. بدیهی است به هر اندازه استفاده از پلتفرمها گسترش یابد به همان میزان بروز خطا و یا اعمال زیانبار افزایش مییابد.
یکی از چالشهای اساسی حقوقی در زمینه استفاده از پلتفرمها این است که در صورت بروز هرگونه آسیب و لطمه به اشخاص یا اموال در بستر پلتفرمها، شخص خاطی چه کسی است؟ آیا مسئولیت قانونی رخدادهای آسیبزا بر عهده کاربر است و یا صرفا باید مالک یا مدیر پلتفرم را در برابر جرایم یا زیانهای وارده به اشخاص، مسئول قلمداد کرد؟
در این مقاله میخوانید
تعریف پلتفرم در مقررات ایران
جهت بررسی مسئولیت قانونی پلتفرمهای آنلاین نسبت به نقض حق رخ داده در فضای آنها در ابتدا لازم است بدانیم که اساسا کدام یک از بسترهای آنلاین را میتوان پلتفرم در نظر گرفت. در قوانین و مقررات ایران، سند «سیاستها و الزامات کلان حمایت از رقابت و مقابله با انحصار سکوهای فضای مجازی» مصوب جلسه 87 کمیسیون عالی تنظیم مقررات فضای مجازی (مرکز ملی فضای مجازی: مصوبات و ابلاغیهها) پلتفرم را تعریف نموده است:
«هر کسب و کاری که با استفاده از زیرساخت فضای مجازی و اینترنت، در بازارهای دو یا چند سویه برای انجام تعاملات میان دو یا چند گروه متمایز اما مرتبط از کاربران، در جهت ایجاد ارزش برای حداقل یکی از گروهها فعالیت نموده و خدماتی چون فضاهای خرید و فروش کالا و خدمات، بازارگاههای همتا به همتا، پیامرسانهای اجتماعی، موتورهای جستجو، سامانههای پرداخت، فضای به اشتراک گذاری ویدئو، خدمات حمل ونقل و … را ارائه مینمایند، پلتفرم محسوب میگردد.»
مطابق این تعریف هر کسب و کار اینترنتی که بتواند با خلق ارزش، نقش رابط میان دو گروه متمایز را ایفا نماید بدون آنکه خدمتی را به صورت مستقل انجام دهد، پلتفرم در نظر گرفته میشود در صورتی که کسب و کارهایی که ارائهدهنده مستقیم کالا یا خدمات هستند حداقل در یکی از فرآیندهای تامین، خدمتی را مستقلا ارائه میدهند.
نکته حائز اهمیت این است که اگر پلتفرم آنلاین، خدمات خود را به نحوی انجام دهد که از تعریف پلتفرم خارج گردد، در هنگام بروز هرگونه خطا و جرائم رخ داده در آن بستر، تمامی مسئولیتهای قانونی آن با تحقق شرایط قانونی حاکم بر آن فعالیت تعیین میشود و شامل شرایط مسئولیت قانونی پلتفرمهای آنلاین که در ادامه مورد بحث قرار میگیرد، نخواهند شد.
تفاوت پلتفرمهای آنلاین با ارائهدهندگان مستقیم کالا و خدمت
با توجه به اینکه مطابق تعریف بالا و توضیحات ارائه شده، پلتفرمها ماهیت واسطهای دارند، متفاوت از ارائهدهندگان مستقیم کالا و خدمات عمل مینمایند. در واقع صرفا مجرای عبور اطلاعات یا ذخیره آنها هستند و هیچ دخل و تصرفی در محتوا و عملیاتی که توسط کاربر یا سرویسدهنده در پلتفرم آنلاین انجام میشود، ندارند. در صورتی که ارائهدهندگان مستقیم کالا و خدمت حداقل در یک مرحله از زنجیره ارتباطی میان دو گروه ارائهدهنده و دریافتکننده محتوا، خدمت و کالا نقش دارند.
بنابراین مسئولیت کیفری و حقوقی پلتفرمهای آنلاین نیز متفاوت از مسئولیت کیفری و حقوقی سایر کسب و کارهای ارائهدهنده مستقیم کالا و خدمت است. البته در قوانین ایران میان مسئولیت کیفری و حقوقی پلتفرمهای آنلاین و کسب و کارهایی که ارائهدهنده مستقیم کالا و خدمات هستند تفکیک روشنی صورت نگرفته است با این حال با بررسی عمیقتر میتوان مسئولیت کیفری و حقوقی پلتفرمهای آنلاین را از ارائهدهندگان مستقیم تفکیک نمود.
مسئولیت کیفری و مسئولیت حقوقی پلتفرم چیست؟
برای درک بهتر مسئولیت کیفری و حقوقی پلتفرمهای آنلاین، در ابتدا شرح مختصری از مفهوم مسئولیت کیفری و حقوقی مطرح مینماییم.
هر زمان که یک عمل مجرمانه و غیر قانونی توسط شخصی انجام شود خسارات و زیانهایی نیز ناشی از آن عمل مجرمانه ایجاد میشود، مسئولیتی که فرد در برابر این خسارات، زیانها و نقض قانون دارد به همراه مجازاتی که برای مرتکب در نظر گرفته شده است تحت عنوان مسئولیت کیفری قرار میگیرد، اما در مسئولیت حقوقی صرفا بحث جبران خسارت و احقاق حقوق فرد زیاندیده مطرح است و بدون نیاز به مواد قانونی که عمل زیانبار را تعریف کند با استفاده از اصول عمومی، حقوقی و عرفی به دنبال بازگرداندن وضعیت پیشآمده به حالت پیش از ورود ضرر هستیم.
آیا مسئولیت کیفری اعمال کاربران پلتفرمها تماما بر عهده صاحب پلتفرمها است؟
حالت اول: برای اینکه بتوانیم حدود مسئولیت کیفری پلتفرمهای آنلاین را دریابیم نیازمند بررسی قوانینی هستیم که مشخص نمایند کدام یک از اعمال پلتفرمها جرم محسوب میگردند؛ در ماده ۷۵۱ قانون مجازات اسلامی زمانی پلتفرمهای آنلاین را دارای مسئولیت کیفری میداند که به تکالیف مقرر در این ماده و مطابق نظرات کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه که شامل دادستان کل کشور، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی است، عمل ننمایند.
در واقع در ماده مذکور به مسئولیت سرویسهای میزبانی پرداخته شده است که مطابق آییننامه استنادپذیری ادله الکترونیکی (مصوب ۱۳۹۳)، پلتفرمها نیز شامل سرویسهای میزبانی میگردند. بنابراین میتوان برای تعیین محدوده مسئولیت کیفری پلتفرم به این ماده استناد کرد.
حسب این ماده پلتفرمها موظفاند به محض دریافت دستور کارگروه فوقالذکر یا مقام قضائی رسیدگیکننده به پرونده مطروحه مبنی بر وجود محتوای مجرمانه در سامانههای رایانهای خود، مانع ادامه دسترسی به آن محتوا و یا خدمت گردند لذا مسئولیت کیفری پلتفرم زمانی قابل تصور است که پس از اعلام دو مرجع فوقالذکر، خدمت یا محتوای مجرمانه توسط مالک پلتفرم از دسترس خارج نگردد. همچنین اگر مالک پلتفرم از وجود محتوا یا خدمت مجرمانه آگاه شد باید مراتب را به کارگروه مذکور در این ماده اطلاع دهد.
با توجه به این ماده، چون محتوا و خدمت مجرمانه به وسیله دیگران ایجاد شده و پلتفرم صرفا خدمات میزبانی ارائه میدهد پس مسئولیت کیفری آن نیز بر عهده کاربر منتشرکننده محتوا یا انجامدهنده خدمت است. اما در صورتی که پلتفرم از تکلیف مذکور خودداری نماید باز هم میتوان گفت که فاقد هرگونه مسئولیت کیفری است؟ در پاسخ باید گفت که استنکاف پلتفرم ممکن است به دو صورت رخ دهد:
الف) به صورت عمدی که پلتفرم محکوم به انحلال سرویس خود میگردد.
ب) به صورت غیرعمدی که مجازات پلتفرم، جزای نقدی یا تعطیلی موقت خواهد بود. منظور از استنکاف غیرعمدی پلتفرم در واقع ایجاد زمینه دسترسی به محتوای مجرمانه در اثر بیاحتیاطی و بیمبالاتی است.
حالت دومی که ممکن است پلتفرم را دارای مسئولیت کیفری نماید، عدم نظارت پلتفرم بر کاربر یا تامین کنندهای که اصولا باید دارای مجوزهایی باشد. برای مثال در ارائه خدمات آنلاین داروخانهای، پلتفرم ملزم به احراز مجوز صنفی تامینکننده است. در صورت انجام ندادن این تکلیف مسئولیت کیفری اقداماتی که تامینکننده فاقد مجوز انجام میدهد، برعهده مالک پلتفرم است.
به عنوان مثال ممکن است در صورت تحقق عناصر سه گانه مورد نیاز در وقوع جرم که شامل عنصر قانونی( مواد قانونی که انجام و یا عدم انجام امری را جرم بداند و برای آن مجازات تعیین کرده باشد)، عنصر مادی( فعلی یا ترک فعلی که در قانون جرم انگاشته شده و توسط مرتکب انجام شود) و عنصر معنوی (قصد انجام عمل مجرمانه توسط مرتکب) مالک پلتفرم به معاونت در جرم رخ داده، محکوم شود.
در نتیجه اصولا مسئولیت کیفری در پلتفرم بر عهده کاربر است ( که به صراحت در مصوبه شورای عالی فضای مجازی شماره ۱۰۵۷۲۲ مورخ ۱۴۰۰/۹/۸ نیز ذکر گردیده است) مگر زمانی که نقض ضوابط و احکام قانونی که در بالا توضیح داده شد توسط پلتفرم صورت گیرد و شرایط قانونی محقق شود. بر اساس مصوبه فوق الذکر است که رای تبرئه مدیرعامل آپارات، در تاریخ ۱۴۰۳/۰۶/۱۹ از اتهام نقض حقوق مؤلف از دیوان عالی کشور صادر شد.
مسئولیت حقوقی پلتفرم چه شرایطی دارد؟
در مورد مسئولیت حقوقی پلتفرم باید به قواعد حقوقی که مربوط به خصوصیات فضای سایبر، اقتضائات خاص و کارکرد ذاتی پلتفرم است توجه نمود ولی با توجه به رویه قضایی موجود میتوان اصل تقصیر پلتفرم را حاکم دانست.
برای تحقق مسئولیت حقوقی پلتفرم در ابتدا باید میان ورود ضرر و خسارت با عملکرد پلتفرم رابطه سببیت وجود داشته باشد. منظور از سببیت در فضای سایبر، سببیت فنی است. بدینصورت که باید ارتباط فنی و تخصصی میان عمل ارتکابی و عامل ارتکاب آن اثبات گردد. برای مثال اگر خدمتی در پلتفرم با پرداخت وجه قابل استفاده است ولی به جهت نقص موجود در پلتفرم آن خدمت به رایگان در اختیار کاربران قرار گیرد طبعا مسئولیت جبران خسارت بر عهده پلتفرم است.
در بحث مسئولیت حقوقی پلتفرمها باید توجه داشت که در اکثر موارد پلتفرمها نقشی در ارائه خدمات و یا اطلاعات ندارند در واقع نقش آنها صرفا زمینه سازی و تحقق امکان بارگذاری و اشتراک اطلاعات است به همین علت است که باید میزان مسئولیت حقوقی پلتفرم را نیز به میزان صرف حامل اطلاعات بودن آنها تقلیل داد.
همچنان که اگر کاربری مطالب یا تصاویری را در پلتفرمها منتشر نماید که با نقض مالکیت فکری سایرین همراه است مسئولیت جبران خسارت بر عهده کاربر بارگزاریکننده تصاویر یا مطالب نقضکننده مالکیت فکری است.
رفع مسئولیت قانونی پلتفرمهای آنلاین نیازمند چه اقدامی است؟
پس از بررسی قوانین مربوط به این حوزه مشخص میگردد که پلتفرمها باید در راستای تبری خود از مسئولیت قانونی در برابر تخلفات و خسارات صورت گرفته در بستر آنها تکالیف ذیل را انجام دهند:
1_ اعلام صریح قوانین و مقررات اختصاصی هر پلتفرم و تذکر به کاربران در خصوص عواقب عدم رعایت مقررات.
2_ ذکر صریح اینکه نقشی در اصلاح و ویرایش اطلاعات عرضهشده توسط کاربران ندارند.
3_ فراهم نمودن امکانات لازم جهت ارجاع شکایات درون پلتفرم به نحوی که در دسترس کاربران قرار گیرد.
4_ رعایت الزامات فنی مربوط به استفاده کودکان از پلتفرم.
5_ ایجاد سازوکار مناسب برای پاسخ به شکایات اشخاص در دوره زمانی مناسب؛ در صورتی که مستندات شکایاتی به صحت نزدیک بود به سرعت و قبل از تعیین تکلیف نهایی، انتشار محتوا یا خدمت مورد اعتراض را متوقف نمایند.
6_ امکان شناسایی کاربران متخلف با سیستم احراز هویت مناسب و ارائه مستندات مورد درخواست به مقام قضایی؛
در نتیجه میتوان گفت که پلتفرمها در صورت تخطی از الزامات مذکور به دلیل انجام ندادن تکالیف و الزامات قانونی، دارای مسئولیت حقوقی هستند.
اگر شما نیز در زمینه مسئولیتهای قانونی پلتفرم سوالات یا نیاز به مشاوره حقوقی دارید، در اینجا میتوانید سوالات خود را از وکلا و متخصصان ما بپرسید و با دریافت مشاورههای موثر، به درک بهتری از حقوق و الزامات خود در زمینه مدیریت کسب و کار آنلاین دست یابید.