قرارداد فرانچایز (قراداد فرانشیز) به عنوان یک شیوه توسعه تجارت و افزایش حوزه و حجم فعالیت و در نهایت سود تلقی میشود. در این قرارداد، از یک سو صاحب یک امتیاز تجارتی قرار دارد که در حوزه کالا، خدمت و فعالیت تولیدی فعال بوده که با داشتن دانش فنی و اسرار تجاری در حوزه فعالیت خود توانسته است اعتماد بخش قابل توجهی از مشتریان را به خود جلب کند و از سوی دیگر، سرمایهگذاری قرار دارد که قصد دارد تا با استفاده از شهرت تجاری طرف دیگر، کسب درآمد و سود نماید.
در واقع مزیت قرارداد فرانچایز در ترکیب شهرت تجاری یک طرف با سرمایه و توان اجرایی طرف دیگر است که از مشارکت این دو طرفین از یک سو امکان توسعه حوزه فعالیت صاحب برند فراهم میشود و از سوی دیگر، طرف دیگر نیز میتواند با بهرهگیری از شهرت و اعتبار طرف مقابل، به سرعت به بازار هدف خود ورود کرده، تجارت موفقی را آغاز نماید و در کمترین زمان ممکن تجارت پررونقی را اداره نماید.
شاید تصور کنید که ثمره فعالیت یک کسب و کار در بازار درآمدی است که از قبل فروش و ارائه کالا و خدمات به مشتریان خود بدست میآورد؛ اما این تلقی تمام واقعیت نیست. بنگاهها و کسب و کارها از خلال فعالیت خود و تلاشی که در طی سالیان صورت میدهند، به دنبال ساختن یک اعتبار در میان مشتریان خود هستند تا از این طریق بتوانند از رقبای خود در بازار پیشی بگیرند.
این اعتبار به صورت معمول در جایگاه برند آن کسب و کار نمایان میشود. هرچقدر که یک برند از شهرت و اعتبار بالاتری برخوردار باشد، آن بنگاه در طی فعالیت خود با مسیر هموار تری روبروست.
در این نگاه، توسعه و گسترش برند از اهمیت ویژهای برای کسب و کارها برخوردار است و این بنگاهها تمام تلاش خود را جهت توسعه حوزه فعالیت و تسهیل دسترسی مشتریان به محصولات و خدمات خود بکار میگیرند. طبیعتاً تحقق این هدف مستلزم استفاده از ابزارها و روشهایی است تا در یک بستر مطمئن و منطقی بتوانند به این اهداف دست یابند. در این راستا، قرارداد فرانچایز یکی از مشهورترین ابزارهایی است که در عرصه تجارت مورد استفاده قرار میگیرد.
تعریف قراداد فرانشیز چیست؟
موسسات بینالمللی قرارداد فرانچایز را به طرق مختلفی تعریف نمودهاند که هرکدام بر یک جنبه این نهاد حقوقی تمرکز دارد و لزوما جامع و مانع نیست. از این رو، در این بخش به بیان تعاریف ارائه شده از این قرارداد به تفکیک موسسات بین المللی مرتبط پرداختهایم.
بر اساس تعریف ارائه شده از سوی این انجمن، فرانچایز ارتباطی مستمر است که طی آن فرانچایزدهنده (Franchisor) امتیاز مجوز داری را به علاوه همکاری برای آموزش تجارت و مدیریت یک تجارت در ازای عوضی به فرانچایزگیرنده (Franchisee) ارائه مینماید.
مبتنی بر تعریف ارائه شده از سوی موسسه یکسانسازی حقوق خصوصی، قرارداد فرانچایز عبارت است از حقوق واگذاریشده از سوی یک طرف صلاحیتدار (فرانچایز دهنده) به طرف دیگر (فرانچایز گیرنده) در برابر پرداخت مستقیم یا غیرمستقیم که وی را مجاز و ملزم مینماید در فروش کالا یا خدمات مطابق سیستمی که فرانچایز دهنده طراحی نموده شامل بر دانش تجربی، مساعدت، تشریح اساس روش، نظارت مستمر و موثر، نسبت به بهرهبرداری از علائم و نشانهای طراحی شده فرانچایزدهنده اقدام نماید.
بر اساس تعریف ارائه شده در سند مزبور، قرارداد فرانچایز قراردادی است که به موجب آن یک طرف (فرانچایز دهنده) به طرف دیگر (فرانچایز گیرنده) حق اجرای تجارت در شبکه فرانچایز دهنده با اهداف فروش برخی کالاها با نمایندگی فرانچایز گیرنده و نام او در ازای عوض اعطا میکند که از طریق آن فرانچایز گیرنده حق و تعهد به استفاده از نام تجاری و علامت تجاری و دیگر حقوق مالکیت صنعتی و دانش فنی و روش تجاری فرانچایز دهنده را بدست میآورد.
بر اساس تعریف ارائه شده از سوی سازمان مزبور، فرانچایز شیوهای از توزیع کالا و خدمات توسط لیسانس علامت تجاری است که لیسانس مذکور با لیسانس دانش فنی، اسرار تجاری، حق تکثیر و قراردادهای توزیع در هم آمیخته میشود.
طبق تعریف ارائه شده در کد اروپایی فرانچایز، این قرارداد یک سیستم عرضه تجاری کالاها و یا خدمات یا فناوری بر مبنای یک همکاری تنگاتنگ بین شرکتهایی که از لحاظ مالی و حقوقی از هم مستقلند و یکی از آنان تعهد میکند که الگوی دیگری را بهرهبرداری نموده و در عوض مبلغی مستقیم یا غیرمستقیم به او پرداخت نماید و ضمناً حق بهرهبرداری از نشان و علامت تجاری، دانش فنی و استفاده از خدمات پشتیبانی تجاری و یا فنی برای او ایجاد میشود.
اصول حاکم بر قرارداد فرانچایز
با توجه به اهداف و ملاحظاتی که کسب و کارها و صاحبان برند از تنظیم قراداد فرانشیز دنبال میکنند و کارکردی که این قرارداد در روابط بین شرکتها و کسب و کارها ایفا مینماید، قرارداد فرانچایز حائز ویژگیهای خاصی است که همچون یک روح واحد بر تمام مصادیق آن سایه افکنده و میتوان آن را اصول حاکم بر قراردادهای فرانچایز تلقی نمود. در ادامه به بیان اصول مذکور به تفصیل پرداختهایم:
- اصل شخصی بودن
به طور کلی گفته میشود که در عقود معوض، شخصیت طرف معامله موضوعیت نداشته و این قاعده به عنوان یک اصلی تلقی میشود. با این حال، در قراردادهای فرانچایز هویت و شخصیت هر یک از طرفین برای طرف دیگر از اهمیت ویژهای برخوردار است.
در این راستا، فرانچایز دهنده از آنجا که با انعقاد قرارداد فرانچایز اداره بخشی از امور مرتبط با برند و محصولات خود را به فرانچایز دهنده سپرده، طبیعتا شخصیت و هویت فرانچایز گیرنده برای وی بسیار اهمیت دارد. چرا که عملکرد فرانچایز گیرنده به طور مستقیم بر میزان اعتبار برند و کسب و کار وی اثرگذار است.
از طرف دیگر، فرانچایز گیرنده نیز توجه ویژهای به فرانچایز دهنده دارد. زیرا قصد وی از انعقاد قرارداد مذکور سرمایهگذاری در کسب و کاری موردنظر کسب سود است و در صورتی که بدون توجه به شخصیت و اعتبار کسب و کار فرانچایز دهنده بخواهد وارد قرارداد مذکور شود ممکن است متحمل زیان غیرقابل جبرانی شود. بنابراین قرارداد فرانچایز اصل بر شخصی بودن قرارداد است.
اثر عملی این اصل در عدم امکان انتقال حقوق و تعهدات از سوی انتقال گیرنده خود را نمایان میسازد. حتی برخی بر این باورند که با توجه به اصل شخصی بودن قرارداد فرانچایز، امکان انتقال قهری در این قرارداد نباید وجود داشته باشد.
از این رو، سازوکاری در قرارداد فرانچایز پیشبینی میشود که در صورت فوت یا ورشکستگی فرانچایز گیرنده، قرارداد به پایان برسد. در نظام حقوقی ایران با توجه به عدم پیشبینی قانونی در خصوص قرارداد فرانچایز ضروری است که طرفین در هنگام تنظیم قرارداد در خصوص این مسائل با یکدیگر توافق نماید.
- استقلال طرفین قرارداد
یکی از اصول حاکم بر قرارداد فرانچایز استقلال شخصیت حقوقی طرفین قرارداد است. فرانچایز دهنده و فرانچایز گیرنده در عین داشتن رابطه قراردادی باید به عنوان دو شخص مستقل از یکدیگر عمل نمایند.
یکی از مصادیق این استقلال داشتن نام مستقل است. اصل استقلال، هر گونه رابطه استخدامی و یا کارگری و کارفرمایی را بین فرانچایز دهنده و فرانچایز گیرنده را نفی می کند. همین امر فرانچایز گیرنده را ملزم میسازد تا محل انجام تجارت مستقلی داشته باشد.
- نظارت
با توجه به اینکه با انعقاد قرارداد فرانچایز، فرانچایز گیرنده وارد شبکه ارتباطی و فروش فرانچایز دهنده میشود و این شبکه به عنوان یک سیستم واحد در حال انجام امور است، نظارت بر عملکرد فرانچایز گیرنده از نظر حفظ بازدهی و بهرهوری این سیستم بسیار حائز اهمیت است.
از این رو، برای فرانچایز دهنده ضروری است که بداند آیا فرانچایز گیرنده تجارت وی را مطابق با راهنماییهای او و روش تجارتی وی صورت میدهد یا خیر.
مساله نظارت از دو حیث حائز اهمیت است؛ اول، آن که حفظ کیفیت محصول در سراسر بازار بسیار مهم است و ممکن است به شهرت تجاری فرانچایز دهنده لطمه وارد کند. دوم، آن که ممکن است فرانچایز گیرنده با ارائه گزارشهای عملکرد و آمار نادرست نسبت به درآمدها و هزینهها، حق الامتیاز کمتری به فرانچایز دهنده بپردازد و این امر مستقیما بر درآمد وی اثر بگذارد.
- همکاری
هرچند که همکاری در تمام قراردادها مورد توجه است اما در قرارداد فرانچایز از جایگاه ویژهای برخوردار بوده و به عنوان یکی از تعهدات بنیادین قرارداد تلقی میشود. حسن اجرای قرارداد فرانچایز و نیل به اهداف تجاری مورد نظر از آن، مستلزم همکاری طرفینی است و طرفین مجبور به همکاری با یکدیگر هستند. این الزام ناشی از روح همکاری است نه الزام قانونی.
کوتاهی و قصور هریک از طرفین در همکاری با طرف دیگر عملا رسیدن به اهداف مدنظر را ناممکن میسازد. در این راستا، میتوان مبنای همکاری را بر حسن نیت استوار نمود اما طبیعتا پیشبینی ضمانت اجراهای قراردادی در این خصوص نیز ضروری است.
بر این مبنا، ماده 1:202 اصول اروپایی قرارداد در خصوص قراردادهای فرانچایز مقرر داشته: «تعهد به همکاری تعهد اساسی است و این مستلزم آن است که طرفین به طور فعال، وفادارانه و صادقانه همکاری کنند و تلاشهای خود به منظور دستیابی به اهداف قرارداد را هماهنگ سازند»
انواع قرارداد فرانچایز
الف) انواع قرارداد فرانچایز از حیث روش و حدود واگذاری
- فرانچایز تک واحدی و چند واحدی
در فرانچایز تک واحدی فرانچایز گیرنده تنها حق افتتاح یک واحد فرانچایز را دارد. البته طرفین میتوانند بسته به نوع مذاکرات و توافقات صورت گرفته به تعداد هر واحد یک قرارداد فرانچایز تک واحدی مستقل امضا نمایند که اصطلاحا به آن قرارداد فرانچایز چندگانه منفرد گفته میشود.
مزیت این نوع از فرانچایز مدیریت ریسک ناشی از شروع همکاری و محک زدن توانمندی فرانچایز گیرنده است. نوع دیگر قرارداد فرانچایز به صورت چند واحدی است که در آن فرانچایز گیرنده حق افتتاح بیش از یک واحد را بدست میآورد.
- فرانچایز اصلی، فرعی و توسعه
در فرانچایز اصلی، قراردادی فیمابین مالک کسب و کار و علامت تجاری (فرانچایز دهنده اصلی) و فرانچایز گیرنده منعقد میشود. آنچه که تاکنون درباره قرارداد فرانچایز گفته شد مصداق همین فرانچایز اصلی است.
در فرانچایز فرعی، قراردادی فیمابین مالک کسب و کار و علامت تجاری (فرانچایز دهنده اصلی) و فرانچایز گیرندگان فرعی منعقد میشود. به این ترتیب، فرانچایز گیرنده فرعی موظف است از طریق فرانچایز گیرنده اصلی با فرانچایز دهنده در تعامل باشد.
همچنین در فرانچایز توسعه، قراردادی فیمابین مالک کسب و کار و علامت تجاری (فرانچایز دهنده اصلی) و فرانچایز گیرنده بر اساس مدل توسعه منعقد میشود. تفاوت این نوع از فرانچایز با حالت اول آن است که در فرانچایز توسعه، فرانچایز گیرنده حق توسعه و کنترل چند فرانچایز را در منطقه جغرافیایی مشخص بدست میآورد اما خود مستقیما وارد اجرای کسب و کار نمیشود بلکه به مدیریت فرانچایزهای فرعی میپردازد. این در حالی است که در فرانچایز عادی، فرانچایز گیرنده خود مستقیما عمل میکند.
ب) انواع قرارداد فرانچایز از حیث ماهیت تجارت
- فرانچایز خدمات
در این مدل از فرانچایز، موضوع فعالیت کسب و کار ارائه خدمات تحت علامت و نام تجاری فرانچایز دهنده و به صورت شبکهای که با نظارت فرانچایز دهنده و با روش و شکل واحد همراه است. در این نوع از فرانچایز، دانش فنی مهمترین نقش را دارد. این مدل بیشتر در حوزه صنایع غذایی، خودرو، حمل و نقل کالا و سایر خدمات مورد استفاده قرار میگیرد.
- فرانچایز توزیع
در این نوع از فرانچایز، موضوع فعالیت کسب و کار توزیع کالاهای مختلف تحت علامت تجاری معین است که باید مبتنی بر استانداردهای فرانچایز دهنده باشد. کالاهای توزیع شده لزوما ساخته فرانچایز دهنده نیست و ممکن است به سفارش ساخت وی باشد.
- فرانچایز تولید
در این مدل از فرانچایز، یک بنگاه تولیدی به بنگاهی دیگر اجازه و حق تولید محصولات خود را تحت نام یا علامت تجاری واگذار مینماید.
- فرانچایز صنعتی
فرانچایز صنعتی تلفیقی از فرانچایز تولید و توزیع است و مشتمل بر پروانههای اختراع دانش فنی و علائم تجاری هستند و برای تولید و ساخت محصولات صنعتی به کار میرود. در این روش، فرانچایز گیرنده کالا را مطابق با دستورالعملهای فرانچایز دهنده تولید و تحت علامت تجاری فرانچایز دهنده به فروش میرساند.
ج) انواع قرارداد فرانچایز از حیث مدل همکاری طرفین
- ترکیبی یا واحد
در صورتی که قرارداد فرانچایز فی مابین طرفین صرفاً در خصوص یکی از انواع قرارداد فرانچایز مثلا تولیدی یا توزیعی منعقد شود، به آن فرانچایز واحد گویند. اما در صورتی که قرارداد منعقد شده ترکیبی از چند مدل از فرانچایز باشد را قرارداد فرانچایز ترکیبی گویند.
- انحصاری، غیر انحصاری و منفرد
ممکن است فرانچایز گیرنده در قالب قرارداد فرانچایز، حق فعالیت در یک محدوده جغرافیایی را به صورت انحصاری از فرانچایز دهنده دریافت کند. در این حالت، حتی خود فرانچایز دهنده حق فعالیت در محدوده مذکور را ندارد و علاوه بر آن نمیتواند این حق را به اشخاص ثالث نیز واگذار نماید. به این مدل از قرارداد فرانچایز، فرانچایز انحصاری گویند.
همچنین در صورتی که فرانچایز دهنده در محدوده مذکور حق رقابت با فرانچایز گیرنده را داشته باشد اما از واگذاری آن به اشخاص ثالث منع شده باشد را قرارداد فرانچایز منفرد یا مجرد گویند. در مقابل در صورتی که فرانچایز دهنده محدودیتی در رقابت یا اعطای مجوز به اشخاص ثالث را در برابر فرانچایز گیرنده نداشته باشد را قرارداد فرانچایز غیرانحصاری گویند.
در صورتی که قصد توسعه کسب و کار خود و انعقاد قرارداد فرانچایز را دارید، کارشناسان و وکلای لگاتک آماده همکاری با شما و ارائه مشاوره حقوقی و تنظیم قراردادهای شما در فرآیند واگذاری فرانچایز کسب و کارتان هستند.
قرارداد فرانچایز در حقوق ایران
قرارداد فرانچایز در نظام حقوقی ایران، در بستر ماده 10 قانون مدنی به عنوان یک عقد نامعین قابل تحلیل است. با این وجود، قانونگذار در ماده 50 قانون ثبت اختراعات ، طرحهای صنعتی و علائم تجاری مصوب 1386 با اصلاحات و الحاقات بعدی، الزاماتی را در خصوص انعقاد قرارداد فرانچایز تعیین نموده است. بر اساس ماده مذکور:
«هرگونه قرارداد اجازه بهرهبرداری از اختراع و طرحهای صنعتی ثبت شده، یا علامت ثبت شده یا اظهارنامه مربوط به آنها به اداره مالکیت صنعتی تسلیم میشود. اداره مالکیت صنعتی، مفاد قرارداد را به صورت محرمانه حفظ ولی اجازه بهرهبرداری را ثبت و آگهی میکند. تأثیر این گونه قراردادها نسبت به اشخاص ثالث منوط به مراعات مراتب فوق است.»
بر این اساس، در صورتی که فرانچایزدهنده و فرانچایزگیرنده قصد انعقاد قرارداد فرانچایز و اجازه بهرهبرداری از علامت تجاری را داشته باشند، باید مراتب را به اداره مالکیت صنعتی اطلاع داده و مستندات (سند قرارداد) را به آن اداره تسلیم نمایند. فلسفه وضع حکم مذکور را میتوان حمایت از مالک حق اختراع یا علامت ثبت شده دانست.
بر اساس بند (الف) ماده 15 قانون فوقالذکر، «بهرهبرداری از اختراع ثبت شده در ایران توسط اشخاصی غیر از مالک اختراع، مشروط به موافقت مالک آن است.» از آنجا که امکان انعقاد قرارداد فرانچایز به صورت فضولی توسط اشخاص ثالث (غیر از مالک) متصور است، قانونگذار به منظور از حمایت از حقوق مالک علامت تجاری، سازوکاری را جهت افشای اطلاعات و کسب آگاهی مالک احتمالی پیشبینی کرده است.
نکته شایان توجه آن است که اثر قانونی عدم اطلاع قرارداد فرانچایز به اداره مالکیت صنعتی بطلان قرارداد نیست بلکه قرارداد مذکور صرفاً نسبت به اشخاص ثالث قابل استناد نیست. بنابراین قرارداد فرانچایز را نمیتوان مستند به ماده 50 قانون ثبت اختراعات ، طرحهای صنعتی و علائم تجاری مصوب 1386 با اصلاحات و الحاقات بعدی، یک عقد تشریفاتی دانست.